علمی اموزشی
بيش از 98 درصد DNA و 99 درصد ژنهاي انسانها و شامپانزهها يكسان است. با اين همه، ما و آنها از نظر ظاهر و رفتار تفاوت زيادي با هم داريم. براي بيش از 30 سال، پيش از آنكه توالي ژنوم انسان يا شامپانزهها تعيين شود، دانشمندان بيان كردهاند كه اين تفاوت ميتواند از شيوهي بيان ژنهاي يكسان و نه تفاوت در خود ژنها، برخاسته باشد. پژوهش جديدي كه در مجلهي Nature چاپ شده است، به نظر ميرسد اين نظريه را ثابت ميكند. ياوو گيلاد( Yoav Gilad )، ژنتيكداني از دانشگاه شيكاگو و همكارانش، از روش تازهاي براي برسي ژنهاي سلولها كبدي چهار نخستي(پريمات)، انسان، شامپانزه، اورانگوتان و مكاك(ميمون ژاپني)، بهره گرفتند. پژوهشگران ميتوانستند 900 ژن را در هر چهار نخستي باهم مقايسه كنند و تفاوت آنها را در زمينهي بيان ژن ارزيابي كنند. پژوهشگران دريافتند كه در هر چهار نخستي ميزان توليد مولكول mRNA در بيش از نيمي از ژنها(60 درصد) تفاوتي ندارد. اما در بيان ژن 19 ژن، بين انسان و ديگر نخستيها تفاوت چشمگيري وجود دارد. گيلاد ميگويد:" زماني كه ما بيان ژن را در نظر گرفتيم، دريافتيم كه طي 65 ميليون سال از تكامل مكاك، اورانگوتان و شامپانزه، تغيير بسيار اندكي رخ داده است. اما طي 5 ميليون سال جدايي انسان از اين نخستيها، تغيير زيادي در اين گروه از ژنهاي ويژه انباشته شده است." حدود نيمي از ژنهايي كه در انسان بيشتر بيان ميشوند، ژنهاي عاملهاي رونويسي هستند؛ يعني، ژنهايي رمزدهندهي پروتيينهايي كه بيان ژن را در ديگر ژنها تنظيم ميكنند. با تغيير اندكي در اين ژنهاي كارفرما، فرايند تكامل ميتواند اثر ژرفي بر بيان ژن بگذارد، بي آنكه احتمال رخ دادن جهشهاي منفي را افزايش دهد. گيلاد ميگويد: " من فكر نميكنم نتيجهي پژوهشهاي ما سازوكار تازهاي را مطرح ميكند، اما نخستين گواه تجربي است بر اين نظريه كه در نخستيها عالي، تكامل ممكن است از راه تغيير بيان ژن كار كند." گيلاد گمان ميكند كه تغيير بهنسبت تند در ژنتيك كبد انسان ممكن است پيامد تغييرهاي پيشآمده در رژيم غذايي، مانند وابستگي فزاينده به غذاي پخته، باشد. او ميگويد:" شايد چيزي در فرايند پختن نياز زيستشيميايي را براي بيشترين دستيابي به مواد غذايي و نيز نياز به پردازش كردن زهرهاي طبيعي موجود در گياهان و غذاهاي جانوري، تغيير داده است." اين يافته علاوه بر نظريهي تكامل دستاوردهايي براي پزشكي نيز دارد: 9 ژن از 100 ژن بسيار پايدار، وقتي كه تغيير ميكنند، در روند سرطان درگير ميشوند. به نظر پژوهشگران " اين يافته پيشنهاد ميكند كه توجه به ژنهايي با ميزان بيان ژن حفظ شده در ميان نخستيها، در شناسايي ژنهاي نامزد براي پژوهشهاي مرتبط با بيماريها، ميتواند سودمند باشد." همچنين، اين يافته تا اندازهاي از اين راز پرده بر ميدارد كه چگونه انسان و شامپانزه، كه ژنهاي مشترك زيادي دارند، ميتوانند اين همه متفاوت باشند. منبع:
David Biello, Separation of Man and Ape Down to Gene Expression,www.sciam.com, March 09, 2006
دبیر زیست شناسی
فوق لیسانس زیست شناسی (دانشگاه فردوسی)
اخبار پزشكي